Chính vì thế, ngay cả trong hai cuộc kháng chiến, Đảng và Nhà nước đã cử hàng chục vạn học sinh, sinh viên, cán bộ đi học tập, đào tạo ở nước ngoài. Ngay cả khi quy mô ngân sách còn eo hẹp và bội chi, Nhà nước vẫn dành tới một phần năm tổng chi cho giáo dục để bảo đảm cho một phần tư dân số cả nước đi học; phát hành công trái mấy đợt để kiên cố hóa trường học, chưa kể sự đóng góp lên đến hàng chục phần trăm tổng chi cho đời sống của các hội gia đình... Sự lo xa và đầu tư lớn như vậy góp phần đào tạo nên đội ngũ trí thức hiện nay đã lên đến hàng triệu người. Nhà nước cũng đã dành một lượng vốn không nhỏ trong tổng chi ngân sách để chi cho nghiên cứu khoa học; rất tiếc là các cơ quan đã không chi hết theo dự toán... Đội ngũ trí thức đã góp phần quan trọng vào công cuộc đổi mới, mở cửa hội nhập.
Tuy nhiên, đội ngũ trí thức chưa phải là đông đảo nếu tính trên tổng số dân hay tổng số lao động đang làm việc (mới chiếm khoảng 2% dân số và chưa được 5% tổng số lao động), mặc dù cả nước hiện có trên 320 trường đại học và cao đẳng, trên 1,5 triệu sinh viên đang học, trên 232 ngàn sinh viên tốt nghiệp hằng năm. Vì vậy mục tiêu 500 trường đại học, cao đẳng và 200 sinh viên/10.000 dân vào năm 2010 cần phải được đẩy nhanh tiến độ mới thực hiện được.
Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là nâng cao chất lượng đội ngũ trí thức thông qua việc đào tạo ở cơ sở đào tạo và cơ sở nghiên cứu, bố trí và sử dụng hợp lý đội ngũ này, tạo cho họ lòng say mê nghiên cứu, có suy nghĩ độc lập, có tính phát hiện và phản biện cao. Trí thức theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng, theo cả nghĩa hẹp và nghĩa rộng, có thể được hiểu là "biết" (biết rộng, biết sâu, biết phát hiện, biết phản biện) và đem cái "biết" đó cống hiến cho cộng đồng, xã hội, đất nước. Một vấn đề quan trọng nữa là cơ cấu đội ngũ trí thức cần hợp lý hơn. Hiện đang có nguy cơ hụt hẫng các chuyên gia, kể cả các chuyên gia đầu ngành. Cơ cấu giữa khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học công nghệ cũng còn những mặt chưa hợp lý...
Hy vọng và tin tưởng đội ngũ trí thức nước ta sẽ tiếp tục được tạo điều kiện để phát triển nhanh về số lượng, nâng cao về chất lượng và hợp lý về cơ cấu, từng bước tiến lên ngang tầm với trình độ của trí thức trong khu vực và trên thế giới.
Đào Ngọc Lâm