Tác giả hoàn toàn ý thức về sự mơ hồ và những bất đồng quan điểm hiện nay về cuộc chiến tranh đã qua, nhất là trong giới trẻ. Nhưng thái độ của tác giả rất rõ ràng: qua nhân vật Kim, vừa đi tìm gốc gác thật của mình để trả lời câu hỏi "Tôi là ai?", vừa đi tìm sự thật lịch sử cho luận văn tốt nghiệp. Chuyên ngành của cô là Sử và đề tài nghiên cứu cô chọn là Sài Gòn Mậu Thân 1968. Nhiều lần trong suốt cuốn sách, tác giả đã lẩm nhẩm "đề tài này gay go". Tôi đồng ý. Trầm Hương đã chọn thủ pháp tiểu thuyết là xây dựng nhân vật Nguyễn Tư, lãnh đạo sống sót của đội biệt động thành đã hy sinh gần hết, và để phần lớn quá khứ diễn lại một cách day dứt đớn đau trong hồi ức của người lính già đang trải qua giai đoạn cuối bệnh ung thư. Cần nói rõ rằng nhân vật Kim, cũng như tác giả, cảm phục và kính yêu những con người đã chiến đấu và hy sinh để cả hai có được hôm nay. Dù có những bất công, phụ bạc, đổi thay, dối trá, tàn nhẫn trong cuộc sống thời bình, nhưng không có oán hận, bi quan hay bất mãn.
Nếu đứng trên quan điểm phê bình văn học cách mạng, tác phẩm này tràn trề tính tư tưởng. Độc giả trẻ có thể cho rằng đây là một loại sách truyền thống cách mạng. Tôi sẽ không cố đề cao tính hiện thực hay nhân văn cũng có trong tác phẩm này để thuyết phục người khác tìm đọc. Sẽ có những người chỉ đọc lướt qua vài trang đã có thể dị ứng ngay với cách viết vừa trịnh trọng vừa nôm na, vừa trau chuốt vừa hồn nhiên, với loại ngôn ngữ như "con chiêu hồi" hay "thỏa sức phơi mình trong ánh sáng vinh quang, được kiêu hãnh bước đi trong niềm hân hoan, ngưỡng mộ của đồng bào". Nhưng có lẽ khá nhiều người tìm thấy quá khứ của mình, hay cha mẹ chú dì của mình, trong những mảnh đời từng bị lãng quên nay được tái hiện trong những đêm Sài Gòn không ngủ của Kim, sẽ cảm nhận được sự chân thành của tác giả.
Là cán bộ của Bảo tàng Cách mạng Phụ nữ Nam Bộ, Trầm Hương đã tiếp xúc trực tiếp với nguồn tư liệu dồi dào và nhân chứng sống động để lấy chất liệu. Nếu biết đọc chị, có thể đọc được nhiều điều có giá trị soi rọi quá khứ.
Có một điều xuyên suốt tác phẩm này mà tôi không biết là ưu hay khuyết điểm. Ấy là cảm xúc chủ đạo của tác giả lai láng từ trang đầu đến trang cuối. Chỉ cần đọc cuốn sách này (dù không xem chân dung quyến rũ của tác giả ở bìa 4), người đọc dễ dàng cảm nhận tấm lòng nồng nhiệt, cởi mở của một người viết nữ, bộc lộ tất cả hỉ nộ ái ố trong quá trình sáng tác.
Như một cuộc thoát y vũ tâm hồn.
(*) Tiểu thuyết của Trầm Hương, NXB Văn Nghệ, 2008, 520 trang, giá 85.000 đồng.
Lý Lan